To miejsce kiedyś nie spało. Pachniało burakami, parą i melasą. Pracowały tu setki rąk – mężczyźni kobiety młodzi i starzy. Cukrownia była sercem okolicy. Dawała pracę. Rytm dnia. I coś więcej niż cukier – dawała zmianę.

Cukrownia Unisław, dzisiaj ją wspominamy, bo dokładnie 24 stycznia 2006 roku, a więc równo 20 lat temu nastąpiło podpisanie umowy, na podstawie której nastąpił kres cukrownianej epoki …Cyt. Za Unislavia nr 1 styczeń 2006 „Cukrownia unisławska licząca blisko 120 lat – z przeszłością i tradycjami, od lat produkująca cukier najwyższej jakości przestaje istnieć”. Niestety, po wielu negocjacjach i pikietach, kiedy to, pracownicy Cukrowni otrzymali informację o decyzji zamknięcia zakładu i rozpoczęciu w trybie natychmiastowym urlopu. Cukrownia przestała bić swoim rytmem 24 stycznia 2006 r.

Cukrownia Unisław – jej budowę rozpoczęto już w 1882 r. a wraz z budową obiektów produkcyjnych wznoszono budynki mieszkalne i gospodarcze. Obok portierni wybudowano dom, gdzie na parterze mieściła się jadalnia, a na piętrze miejsca noclegowe dla robotników. W celu składowania wyprodukowanego cukru wybudowano magazyn cukru o pojemności 600 ton. Pierwszym dyrektorem Cukrowni został Niemiec dr W. Henatsch. W 1921 r. kierownikiem Cukrowni, a od roku 1939 do 1945 dyrektorem Cukrowni i został Wilhelm Andreas Henatsch – syn Wilhelma Henatscha. Z opowiadań wiemy, że Wilhelm Andreas Henatsch (syn) był dobrym człowiekiem.

W październiku 1883 r. rozpoczęto pierwszą kampanię produkcyjną, zważywszy na to, że była to pierwsza kampania ilość przerabianych buraków nie była duża, a i pomieszczenia były jeszcze w stanie rozbudowy. Stąd też pracowników było niewielu, bo około 150.

W 1890 r. Cukrownia jako pierwsza została wyposażona w oświetlenie elektryczne z własnej stacji akumulatorowej.

W roku 1820 zorganizowano Ochotniczą Straż Pożarną Cukrowni.

OSP Cukrownia, lata przedwojenne.

Dyrektor Cukrowni Unisław Wilhelm Henatsch zmarł w roku 1925. Jego pogrzeb odbył się na terenie Cukrowni Unisław o czym świadczą zdjęcia i ustny przekaz Marii Hentrich. Nekrolog z Biblioteki Cyfrowej, Dziennik Bydgoski 1925 r

Teren Cukrowni.  Pożegnanie dr. W. Henatscha. Rok 1925.

Po śmierci W. Henatscha stanowisko dyrektora objął inż. Karol Zipser i pełnił je do roku 1929.  W okresie tym zbudowano suszarnię wysłodków, magazyny Cukru pod Gołotami, magazyn wysłodków suszonych oraz ogrodzenie placu Cukrowni z cegły. Dzięki przyłączeniu do zewnętrznej sieci elektrycznej po raz pierwszy wyprodukowano suszone wysłodki.

W 1929 r.  stanowisko dyrektora objął Polak inż. Emil Franke, jednak z różnych źródeł wynika, że w tym okresie najprawdopodobniej było dwóch dyrektorów Emil Franke i dr. W. A Henatsch (syn), być może Emil Franke był zastępcą dyrektora Cukrowni, bo w tym okresie dr. W. A. Henatsch, a dokładnie w roku 1922 założył UNAMEL. Emil Franke pełnił funkcję dyrektora do roku 1947, a dr. W.A. Henatsch (syn) pełnił funkcję dyrektora do roku 1945.  Po wkroczeniu 1 lutego 1945 r. wojsk radzieckich do Unisławia tego samego dnia, podczas ucieczki, Henatsch został zastrzelony.  Został pogrzebany w ogrodzie Cukrowni, a pod osłoną nocy ciało zostało wykopane i prawdopodobnie przewiezione do Bydgoszczy – wynika to z opowiadań pracowników Cukrowni min. Pani Aliny Felskiej (rozmowa 13.01.2026 r.)

W 1937 roku miała miejsce generalna przebudowa zakładu. Po przebudowie Cukrownia rozpoczęła produkcję białego cukru, do tej pory produkowano cukier surowy. W tym czasie z każdym rokiem wzrastała przerobowość cukru, zatrudniano coraz więcej pracowników. Fabryka nadal się rozbudowywała przybywało kotłów, turbin, zmodernizowano urządzenia surowni i produktowni. Wszystkie maszyny poruszane były energią uzyskiwaną z napędu parowego.

Rok 1937. Generalna przebudowa zakładu.

Rok 1937 generalna przebudowa zakładu.

Na krótko, bo niecały rok, rolę dyrektora przejął Józef Lewczuk, od października 1947 do lipca 1948.

W licu 1948 r. na dyrektora Cukrowni mianowano Władysława Duszyńskiego. Za jego kadencji zapoczątkowano modernizację i automatyzację urządzeń produkcyjnych, przebudowano wapniarnię. Oddano do użytku nowy melaśnik, zainstalowano nowe cedzideł, wymieniano wirówki i cedzidła na lepsze modele, ustawiano nowe warniki, powstał nowy melaśnik, zainstalowano nową wagę kolejową, zmodernizowano krajalnice. W roku 1961 dyrektorem Cukrowni został Lesze Szymański, który pełnił tę funkcję do roku 1978. W okresie 17 lat Jego urzędowania generalnie zmodernizowano hale produkcyjne i dokonano przebudowy. Zmodernizowano stację cedzideł, nastąpiła modernizacja wirowni., wyprodukowano i zainstalowano nowe aparaty saturacji. Wymieniono wirówki i mieszadła. Generalnie została przebudowana surownia., wybudowano nowe pomieszczenie dla stacji wyparnej i ogrzewczy sokowych.

Lata 1978-lipca 1999 należały do dyrektora Zdzisława Wierzchowskiego. Za jego czasów największa inwestycją było oddanie w roku 1980 nowej elektrociepłowni. W roku 1982 zlikwidowano wirówki do pierwszej cukrzycy stawiając w ich miejsce nowoczesne maszyny z pełną automatyzacją procesu wirowania, została też oddana do użytku taca wysłodkowa, wymieniono ręczny piec wapienny na piec szybowy. W latach dziewięćdziesiątych zbudowano nowy budynek wapniarni. Po wielu inwestycjach związanych z bezpośrednią rozpoczęto prace związane z ograniczeniem uciążliwości dla środowiska. Oddano do użytku oczyszczalnie ścieków sanitarnych, wybudowano chłodnię wentylatorową. Zmodernizowano łapacz zanieczyszczeń. W latach osiemdziesiątych zmodernizowano ciąg transportu buraków do cukrowni. Koło podnośne zastąpiły pompy wirowe i zainstalowano trzy łapacze zanieczyszczeń oraz dwa łapacze bębnowe piasku i kamieni produkcją cukru,

Nowa karta Historii dla Cukrowni w Unisławiu rozpoczęła się 9 października 1989 r. wówczas to została utworzona spółka z ograniczoną odpowiedzialnością SugarPol (Toruń) jako polsko-brytyjske joint-nenture. W okresie tym nastąpiła kolejna modernizacja                     i kolejne ulepszenia działalności Cukrowni. Zmiany dotyczyły działu surowcowego, zakupiono ciągnik „Zetor” i stosowne do tego urządzenia rolnicze i uprawiano poletka doświadczalne, z których wzory właściwej uprawy czerpali rolnicy. Ponownie Cukrownia wróciła do zaopatrywania rolników w nasiona, środki ochrony roślin i nawozy. W tym czasie pojawiły się nowe ogrzewacze pyłowe. Wszystkie działania prowadziły do poprawy opłacalności uprawy buraka cukrowego. Przeobrażenia dotyczyły również samej fabryki, wykonana została instalacja „syropu standard”.

Cukrownia produkowała cukier najwyższej jakości. Rozpoczęto prace nad wdrożeniem ISO 9002, przeprowadzano szkolenia w kraju i za granicą opracowano szereg instrukcji i procedur. Cukrowni przyznano certyfikat Systemu ISO 9002.

Historia zakładu mówi o wielokrotnych przeobrażeniach, które zawsze prowadziły do czegoś lepszego. Przyczyniały się one do zwiększania mocy przerobowej, polepszenia jakości produkowanego cukru, oszczędności ekonomicznych oraz poprawy warunków pracy ludzi zatrudnionych w Cukrowni. Ostatnimi dyrektorami Cukrowni w latach 1999-2006 byli Bogumiła Gruszczyńska, Pan Nierzwicki (bardzo krótko) i Maciej Tomaszewski, za którego dyrektorowania w okresie 2003-2006 Cukrowania Unisław została zamknięta. Wpłynęły na to liczne przeobrażenia społeczno- gospodarcze.

 Po Cukrowni Unisław pozostały wspomnienia pracowników, fotografie, przedmioty, dokumenty i kroniki.  

Oprac. Elżbieta Jendrzejewska